See English Version

    نگاهی به نگرش دین در بخش‌های مختلف زنجیره «غذای طیب»


    خدای متعال انسان را به عنوان اشرف مخلوقات خود خلق کرد، تمام اسماء حسنای خود را به او تعلیم نمود و او را خلیفه خود در زمین قرار داد ؛ به این جهت انسان و تمامی شئون او، در نزد پروردگار متعال دارای قدر و منزلتی بی‌پایان است.

    تغذیه یکی از فرایندهای اصلی زندگی انسان در بُعد مادی و معنوی است و نقش حیاتی در تکامل انسان دارد؛ به همین خاطر خداوند متعال در قرآن مجید برای تغذیه انسان، بالاترین سطح از استاندارد کیفیت (مادی و معنوی) را در نظر گرفته است.

    يسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيبَاتُ... (المائدة/4). از تو سؤال مي‌کنند چه چيزهايي براي آنها حلال شده است؟ بگو: آنچه پاکيزه (طیب) است، براي شما حلال گرديده.

    بر اساس آیه فوق مواد غذایی در شأن انسان که می‌تواند از آنها به عنوان غذای خود استفاده کند، باید شاخص‌های مفهوم طیب (استاندارد طیب) را داشته باشند. در طول فرایند تغذیه، مواد اولیه مادی (مواد غذایی طبیعی) و معنوی (ادارکات حسی، خیالی و عقلانی) از جغرافیای عالم دریافت و جذب وجود انسان می‌شوند.

    بر این اساس تغذیه علاوه بر اینکه منبع تأمین انرژی برای جسم و جان انسان است و موجب رشد و تعالی جسم و جان انسان هم می‌شود. به همین دلیل خدای متعال تغذیه را دارای اهمیت راهبردی در سرنوشت می‌داند، انسان‌ها را امر نموده است تا در آن محققانه بیاندیشند و برای غذای خود عالی‌ترین سطح استاندارد کیفیت را (هم مادی و هم معنوی) انتخاب کنند. در این گزارش سعی داریم از منظر مبانی اسلامی، استاندار «غذای طیب» را مورد بررسی قرار دهیم  و به مولفه‌ها و شاخصه‌های آن نگاهی بیندازیم که در ادامه با ما همراه باشید.

     جامعیت نگاه اسلام بر فرایند تولید مواد غذایی

    بررسی گزاره‌های اسلامی نشان می‌دهد که برای تمامی مراحل تولید تا مصرف یک ماده غذایی، راهبردها یا راهکارهایی ارائه شده است. تأمل در ماهیت این تدابیر نشان می‌دهد که در نگرش اسلام عوامل مؤثر بر کیفیت یک محصول غذایی صرفا مادی نیستند (مانند دما، رطوبت و زمان) بلکه عوامل انسانی و معنوی هم در آن اثر می‌گذارند (مانند کیفیت توجه انسان در هنگام کار، نوع احساس یا تفکر افراد درگیر با موضوع). این گزاره‌ها می‌توانند پرده از یک فرضیه عمیق معرفتی بردارند؛ و آن این است که غذا یک موجود زنده و دارای یک شخصیت واحد است و هر عملیاتی که در طول زنجیره تولید تا مصرف بر روی آن انجام می‌پذیرد بر کیفیت آن اثر می‌گذارد. این فرضیه در صورت اثبات می‌تواند مبنای بازنگری و بازمهندسی استانداردهای غذایی باشد و نگاه مکانیکی و مادی به مواد غذایی را به نگرشی عمیق‌تر مبدل کند؛ براساس این نگرش همان‌طور که بیان شد فرایندهای غذایی باید با توجه به زنده بودن و دارای شخصیت واحد بودن ماده غذایی بازطراحی و پیاده‌سازی شوند.

    در نگرش اسلام به زنجیره غذایی برخی از مؤلفه‌ها  از جمله حلال بودن، اثرگذاری بر عملکرد و اخلاق انسان ،اولویت سرمایه گذاری، طیب بودن، اثرگذاری بر امنیت اقتصادی و اجتماعی، اثرگذاری بر جسم و روح، خواص پیشگیرانه و درمانی، اثرگذاری بر سعادت دنیایی و اخروی، اثرگذاری ژنتیکی، اثرپذیری از عوامل مادی و معنوی، اهمیت مرحله تغذیه و رویکرد فرهنگ سازانه نقش کلیدی دارند؛

    برخی از این مؤلفه‌ها نشان دهنده زاویه دید اسلام به غذا و زنجیره غذایی است، برخی از جنس تدابیر، سیاست‌ها و برنامه‌ها هستند و برخی نیز از سنخ آثار و نتایج هستند بر این اساس لازم است مدلی طراحی شود که مجموعه مؤلفه‌های فوق در آن به صورت منظم و منطقی در قالب یک فرایند یا یک سیستم به نظم درآیند و هر کدام از آنها در جایگاه مناسب خود قرار گیرند.

    تدوین استاندارد «غذای طیب» براساس مبانی اسلامی

    برای استفاده بهینه از محصولات غذایی لازم است مجموعه دستورالعمل‌های تأثیرگذار بر حفظ و ارتقای کیفیت آن در قالب یک استاندارد فرایندی (از تولید تا مصرف) تدوین و در طول زنجیره غذایی به صورت یک الزام همه جانبه (فنی و مهندسی، قانونی و فرهنگی) استقرار یابد. این استاندارد فرایندی همه عوامل مؤثر بر کیفیت محصول غذایی (شامل عوامل مادی و معنوی) را به نحوی تنظیم می‌کند که کیفیت آن در بالاترین سطح ممکن حفظ شود و اثرات سازنده آن به مصرف‌کننده انتقال یابد.

    برخی از الزامات ذکر شده در استاندارد فرایندی فوق در قالب استاندارد حلال پیش‌بینی شده است. در واقع استاندارد حلال به منزله استقرار احکام و دستورالعمل‌های شرعی دین در حوزه‌های مرتبط با تغذیه می‌باشد؛ ولی بخش قابل توجهی از الزامات مبتنی بر نگرش اسلام به زنجیره غذایی لازم است در قالب استاندارد دیگری تدوین و اجرایی شود.  این استاندارد با عنوان استاندارد «غذای طیب» عنوان‌گذاری می‌شود.

    ویژگی‌های استاندارد غذای طیب

    بررسی آیات، روایات، احکام و آداب موجود در زمینه تغذیه نشان می‌دهد که دین اسلام برای زنجیره تولید تا مصرف محصولات غذایی آداب و ضوابطی را وضع نموده است تا بالاترین سطح کنترل و تضمین کیفیت در زنجیره غذایی تحقق بیابد. همچنین بررسی اجمالی منابع اسلامی نشان می‌دهد که این درجه از اهمیت در تمام مراحل و در مورد همه عوامل مرتبط با زنجیره تولید تا مصرف مواد غذایی حاکم است؛ از این منظر فرایند تغذیه در تمدن اسلامی دارای ارزش و اعتبار راهبردی است، به همین دلیل برای جریان یافتن آن در مسیر درست، اصول و قواعد مهمی وضع شده است که انحراف از آنها موجب بروز بحران در جامعه اسلامی خواهد شد.

    استاندارد غذای طیب بر اساس این نگرش اسلام به زنجیره غذایی تدوین شده است و شامل دستوالعمل‌های برگرفته از احکام اسلامی (مشابه استاندارد حلال) و بخش‌های برگرفته از نظریات معرفتی و هستی‌شناسانه اسلام نسبت به زنجیره غذایی می‌باشد.

    استاندارد «غذای طیب» یک استاندارد فرایندی است که کلیه مراحل تولید تا مصرف را شامل می‌شود؛ این استاندارد ابعاد زیست‌محیطی، انسانی، فنی - مهندسی و فرهنگی مرتبط با زنجیره تولید تا مصرف مواد غذایی را نیز پوشش می‌دهد.

    از میان مراحل مختلف زنجیره تولید تا مصرف، مصرف ماده غذایی اثرگذارترین مرحله می‌باشد، لذا استانداردسازی آن می‌تواند بیشترین تأثیر را در بهره‌برداری از ظرفیت‌های یک ماده غذایی داشته باشد. استاندارد غذای طیب برای محصولات مختلف به صورت مجزا در دو سطح ویژگی‌های عمومی و روش‌های اندازه‌گیری تدوین می‌شود.

    با تحلیل واژه طیب، شاخص‌های آن استخراج شدند که یکی از آنها مطابقت با فطرت انسان و طبیعت می‌باشد. حلال بودن غذا که از دیگر ویژگی‌های غذای طیب است، به معنای انطباق داشتن آن با کلیه استانداردها و ضوابط شرعی و قانونی دین یعنی احکام فقه و طیب بودن به معنای بهره‌مندی از شایستگی‌ها و امتیازات اخلاقی و فرهنگی دین می‌باشد.

    تفاوت غذای حلال و طیب در این است که غذای حلال حاصل تبدیل دستورالعمل‌ها یا احکام عملی دین به محصول و استانداردهای غذایی است؛ ولی غذای طیب در سطح کیفی‌تری از آن قرار دارد و علاوه بر رعایت شرایط غذای حلال استانداردهای آن برگرفته از مبانی معرفتی دینی نیز می‌باشند.